"राग भूपाली"

"राग भूपाली"

©दिलीप वाणी,पुणे

माझ्या "भारतीय रागदारी" या लेखमालेची संगीतप्रेमी उदयने भरपूर खिल्ली उडवली व ते पाहून दत्तू दरंदळेला देखील स्फुरण चढले. तुर्कस्तानातला माझा "टुलीप गार्डन" मधला फोटो पाहून त्याला "बिग बी" ची व "देखा एक ख्वाब तो ये सिलसिले हुये" या रेखाच्या गाण्याची आठवण झाली व चेष्टेने त्याने त्याचा "राग" कोणता हे विचारले आहे.त्याच्या या प्रश्नाचा मला अजिबात "राग" आलेला नाही.सांगतो त्याच्या प्रश्नाचे "डिटेलवार" उत्तर ! आरतीला नक्की आवडेल.

आधी जयाचे ECG चे कोडे आठवते का ते सांग ! नसली,चंदू,मंडोरा व मी त्याच्या हात धुवून मागे लागले होतो.त्या कोड्यातील हार्ट "बीट्स" प्रत्येकाला वेगळ्याच रोगाच्या वाटत होत्या.जयाने पण शेवटी त्याची "पायलीला पन्नास" कारणे सांगीतली.त्या कोड्याप्रमाणे उदय रोज जी गाणी पाठवतो ती ऐकायला गोड वाटत असली तरी गायला अवघड असतात.एकदा पहा प्रयत्न करून ! टोपी व दीप्याच करू जाणोत तो उद्योग !

प्रयत्नांती जसा ECG वाचता येतो तसेच ही गाणी सुध्दा वाचता येतात बरं का ! पण त्याचा अभ्यास हवा व तशी आवड हवी.आता तु विचारलेल्या "देखा एक ख्वाब तो ये सिलसिले हुये" या गाण्याच्या "राग भूपाली" बद्दल सांगतो.ऐक.कळले नाही तर माझी "भारतीय रागदारी" ही लेखमाला पुन्हा वाच.

आधी याच रागातील आणखी काही ओळखीची गाणी ऐकवितो.

1."Jyoti Kalash Chhalke" (Bhabhi Ki Chudiyan) (1961)

2."Pankh Hote To Udd Aati Re" (Sehra) (1963)

3."Main Jahaan Rahoon" (Namastey London) (2007)

4."Dil Hoom Hoom Kare" (Rudaali) (1993)

5."Sayonara Sayonara" (Love in Tokyo) (1966)

6."Dekha ek khwaab to yeh silsile hue" (Silsila) (1981)[6]

7."Aayat" (Bajirao Mastani) (2015)

8."Neel Gagan Ki Chaanv men" (Amrapali) (1966)

8."Ghanashyama Sundara" (Amar Bhoopali) (1951)

9."Dehaachi Tijori" (Aamhi Jato Amuchya Gava) (1951)

10."sujana kasā mana corī" (Sangeet Natak)

11."śarayū tīrāvarī ayodhyā" (Geet Ramayan)

आता "राग भूपाली" ची तांत्रिक माहिती वाच.

1.Bhoopali, also known as Bhoop,  Bhopali, or Bhupali, is a Hindustani classical raga.

2.Bhupālī, is a raag in Kalyan Thaat.

3.It is a pentatonic scale (uses 5 notes in ascending and descending scale).

4.Most of the songs in this raga are based on Bhakti rasa to be sung in the early night.

5.Since it uses 5 notes, it belongs to the "Audav jaati" of ragas.

5.Arohana - S R G P D S'

6.Avarohana - S' D P G R S

7.Pakad

-S R G R S D1 S R G

-S R G R S D1 S R G P G D P G R S

-G R P G G R S R D1 S

-G R S D1 S R G R P G D P G R S

8.Chalan

- S R G R S D1 S R G

- S R G R S D1 P1

- P1 D1 S R G R G

- S R P G

- G R S R G P

- G P D P D D S’

- P G P D P D S’ R’ G’ R’ G’

- G’ R’ S’ D P G R S

9.Vadi - G

10.Samavadi - D

11.Synonym -Bhup,Bhup Kalyan

12.Equivalent - Mohanam

13.Major - pentatonic scale

14.The same raga in Carnatic music is known as Mohanam.

15.Raga Bhoopali, Raga Yaman, and Raga Bhairav tend to be the three basic ragas of Hindustani music, learned first by its students.

16.Raga Bhopali consists of just 5 notes - सा रे ग प ध (sa, re, ga, pa and dha).

17.It does not use Ma (also called Madhyam) and Ni (also called Nishadh).

18.It is said that the absence of Ni (representative of physical pleasure - ? Seotonin ) and Ma(representative of loving - ? Oxytocin) means this raga is about non-attachment.

19.The Introduction consists of two parts – Aaroh आरोह (where the notes are simply recited on an ascending scale) and Avaroha (where the notes are simply recited on a descending order).Thereafter, with these same five notes, different combinations are made by the singer, similar to short phrases, also called "chalan".

20.The scale of Bhopali uses only "Shuddh" swaras.

Aroha (ascent): Sa Re Ga Pa Dha Sa'

Avaroha (descent): Sa'! Dha Pa Ga Re Sa

21.Vadi - Gandhar – ga

Samavadi -Dhaivat – Dha

22.Alap

S, D1 D1...S, R - - S...D1 S..., D1 - - - P1, S - - - D1 S - - D1 P1, P1 D1, D1 D1 S

23.Pakad and chalan

The Pakad (catchphrase that often helps in identifying a raga) is:

S R G R S D1 S R G

or:

S R G R S D1 S R G P G D P G R S

or:

G R P G G R S R D1 S

or:

G R S D1 S R G R P G D P G R S

or:

G R P G S R D1 S

Some chalans (elaborations of the pakad) are:

S R G R S D1 S R G

S R G R S D1 P1

P1 D1 S R G R G

S R P G

G R S R G P

G P D P D D S’

P G P D P D S’ R’ G’ R’ G’

G’ R’ S’ D P G R S

Note: Normally written swaras (individual notes) indicate the middle octave. A swara immediately followed by 1 indicates the mandra saptak (lower octave) and ' indicates the taar saptak (higher octave).

24.A few movements in Bhopali are important to note. There is typically a slide when descending between Sa and Dha, as well as between Pa and Ga. These slides parallel each other and can be used to create a symmetry about how the Swaras are developed. Also, many performers will bring out the Kalyan flavor of Bhopali by using abhasi of the notes Shuddha Ni and Tivra Ma. That is to say, these notes are only vaguely suggested in passing ornaments, not actually sung for long enough for the Swara to become a clear part of the Raga. Some examples would be:

(N1)D1 S

P(m)P(m) D P

where the notes in parenthesis are connected by slides or sung as meend.

25.Bandish - This bandish is bound with Teentaal  (16 beats).

1 2 3 4 | 5 6 7 8 | 9 10 11 12 | 13 14 15 16 |

Asthayi:

D S D2 P | G2 R2 S R2 |

G2 G2 P | G2 R2 S |

S R2 G2 P | R2 G2 P D2 |

G2 P D2 P | G2 R2 S _ |

Antara:

G2 G2 G2 |P D2 P |

S' S' S' |D3 R3 S' |

G3 G3 R3 S'|R3 R3 S' D3|

S' D2 P |G2 R2 S |

26.The Asthayi starts with the 9th beat.

27Organisation and relationships

Raga Bhoopali belongs to the Kalyan  Thaat.

28.Related ragas: Deshkar (a pentatonic raga belonging to the Bilawal Thaat with the same scale as Bhoopali). Shuddha Kalyan is another similar raga.

29.Samay (Time) - First part of night. 7-9

30.Rasa - Bhakti Rasa (Devotional)

The essence from the raga evokes the Shanti Rasa – peaceful and calming.

30.The Rasa can also be called "Shanta Rasa"

अशा या "शांतीपूर्ण रागा" चे रसग्रहण आता आटोपते घेतो.